سوره‌ی مائده

آيه‌ی 33 انّما جزآء الّذين يُحاربون الله و رسوله وَ يَسعَون في الارضِ فساداً اَن يُقَتّلوا اَو يُصلّبوا او تُقَطّع ايديهم و ارجُلُهم مِن خِلاف او يُنفوا مِن الارض.  ابو اسحاق مدائنى گويد نزد امام رضا(ع) بودم كه فردى آمد و گفت: قربانت شوم! خداوند متعال می‌فرمايد: سزاى كسانى كه با خدا و پيامبر او می‌جنگند و در زمين به فساد می‌كوشند جز اين نيست كه كشته شوند يا بر دار آويخته گردند يا دست و پايشان در خلاف جهت يكديگر بريده شود يا از آن سرزمين تبعيد گردند... معنى اين سخن چيست؟ امام فرمود: خدا چنين فرموده است. پرسيد: قربانت گردم، اگر چه كارى را انجام داد سزاوار يكى از اين چهار كيفر است؟ امام فرمود: اگر با خدا و رسولش از سر نبرد درآمد و كسى را كشت، ... او را می‌كشند. اگر كسى را كشت و اموال او را هم ربود، ... او را می‌كشند و بر دار می‌آويزند. اگر اموال كسى را ربود ولى او را نكشت، ... دست و پايش را می‌برند. اگر با خدا و رسول جنگيد و فساد پيشه كرد، ولى كسى را نكشت و مال كسى را نستاند، ... او را تبعيد می‌كنند. پرسيد: قربانت گردم! تبعيدش چگونه است؟ امام فرمود: او را از شهرى كه كارهاى ناشايست را در آن انجام داده است به شهرى ديگر می‌فرستند و به مردم آن ديار می‌نويسند كه او تبعيدى است، با او همخور و همنوش و همسر نشويد. اگر از آن شهر به جايى ديگر رفت، براى آنان نيز چنين می‌نويسند، تا يك سال، كه او شرمگنانه توبه كند. پرسيد: اگر خواست از سرزمين اسلام بيرون رود و در ديار مشركان زندگى كند، چه بايد كرد؟ امام فرمود: اگر خواست به سرزمين شرك برود، گردنش را می‌زنند. ( تفسير عياشى1:317)

آيه‌ی 64 بَل يَداهُ مَبسُوطَتانِ  هشام بن مشرقى گويد: امام رضا(ع) فرمود: خداوند آن گونه كه خود را وصف می‌كند، يگانه است و بی‌نياز و نور ... آن گاه فرمود: ... بلكه هر دو دست او گشاده است. با دست خود به دستان جضرت اشاره كردم و پرسيدم: آيا او دستى اين گونه دارد؟ فرمود: اگر چنين بود كه از آفريدگان به شمار می‌رفت.
(تفسير عياشى1:330)

آيه‌ی 67 يا ايّها الرّسول بلّغ ما اُنزِلَ الَيك مِن ربّك واِن لم تفعَل فما بلّغتَ رسالته واللهُ يَعصِمُك مِن الناس
سهل بن قاسم نوشجانى نقل می‌كند كه كسى به امام رضا(ع) گفت: اى فرزند رسول خدا! از عروة بن زبير چنين بازگفته اند كه پيامبر(ص) در تقيّه درگذشت. امام فرمود: از هنگامی‌ كه اين آيه نازل شد ... اي پيامبر! آن چه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن، و اگر نكنى، پيامش را نرسانده اى، و خدا تو را از گزند مردم نگاه می‌دارد.. پيامبر(ص) هر گونه تقيّه را به كنار نهاد و فرمان خدا را ابلاغ فرمود، و قريش هم هر چه خواستند انجام دادند. ولى پيش از نازل شدن اين آيه شايد پيامبر تقيه می‌كرده است. (عيون الاخبار2:130)

آيه‌ی 106 يا ايّها الذين آمنوا شهادة بينكم اذا حَضر اَحدكم الموت حينَ الوصيّة اثنان ذوا عدل منكم او آخران مِن غيركم.  فُضيل بن ابى الحسن تفسير اين آيه را از امام رضا(ع) پرسيد كه: ... اى كسانى كه ايمان آورديد! هنگامی‌ كه يكى از شما را مرگ در رسيد، بايد از ميان خود دو عادل را در موقع وصيّت به شهادت ميان خود فراخوانيد، يا اگر در سفر بوديد و ...دو تن از غير خود را. امام فرمود: دو تن از شما؛ يعنى دو مسلمان، و دو تن از غير شما؛ يعنى از اهل كتاب، و اگر از اهل كتاب يافت نشد، از مجوس. زيرا پيامبر(ص) فرمود: با آنان به سان اهل كتاب رفتار كنيد...
(تفسير عياشى1:349)

آيه‌ی 111 و اِذ اَوحيتُ الى الحواريّين اَن آمِِنوا بي و برسولي قالوا آمنّا..  حسن بن على بن فضّال گويد: از امام رضا(ع) پرسيدم كه چرا حواريّون را بدين نام خوانده‌اند؟ فرمود: مردم بر اين باورند كه اين نامگذارى از آن جهت بوده كه آنان رختشوى بودند و جامه‌ها را از آلودگى می‌پيراستند و اين اسم از واژه‌ی نان سفيد (خُبز حوار) گرفته شده است، امّا ما معتقديم كه آنان را از اين رو (حوارى) گفته‌اند كه دلى پاك داشتند و با پند و اندرز زنگار گناه را از ديگران می‌زدودند. پرسيدم چرا آنان را (نصارا) خوانده اند؟ فرمود: چون از روستايى در سرزمين شام به نام (ناصره) بودند كه مريم و عيسى پس از بازگشت از مصر در آن اقامت گزيدند. (علل الشرايع1:76)

سوره‌ی انعام

آيه‌ی 59 و ما تَسقُط مِن ورَقة اِلاّ يَعلَمُها و لا حبّة في ظُلُمات الارض و لا رَطب و لا يابِس الاّ في كتاب مُبين
حسين بن خالد گويد: تفسير اين آيه را از امام رضا(ع) پرسيدم كه ... و هيچ برگى فرو نمی‌افتد مگر اين كه آن را می‌داند و هيچ دانه اى در تاريكی‌هاى زمين و هيچ تر و خشكى نيست جز اين كه در كتابى روشن است.  فرمود: ورقه (برگ) جنينى است كه از مادر سقط شود و به هنگام سقط فريادى برنياورد. حبّه (دانه) جنينى است كه در شكم مادر است و پيش از موعد سقط شود و به هنگام سقط بانگ برآورد. رَطب (دانه) مُضغه است يعنى همان جنينى كه در رحم جاى گرفته و هنوز اندامش شكل نيافته است. يابِس (خشك) جنينى است كه به كمال رسيده و همه‌ی پيكر او سامان گرفته است. ... و كتاب مبين، يعنى امام آشكار.  (تفسير عياشى1:361)

آيه‌ی 96 وَ جَعَل اللّيلَ سَكَنا  على بن بنت الياس گويد: از امام رضا(ع) شنيدم كه فرمود: ... خداوند شب را براى آرامش قرار داده، و زنان را نيز مايه‌ی آرامش نهاده، و ازدواج در شب و اطعام مردم سنّت است.  (تفسير عياشى1:368)

آيه‌ی 98 و هو الّذي اَنشأكم مِن نَفس واحِدة فمُستَقرّ و مُستودَع  محمّد بن فُضيل در باره‌ی اين آيه كه می‌فرمايد: .. و او همان كسى است كه شما را از يك تن پديد آورد، پس قرارگاه(مستقرّ) و محل امانتى (مستودع) مقرّر كرد، از امام رضا(ع) چنين نقل می‌كند: .. آن ايمانى كه مستقرّ باشد تا روز رستاخيز می‌ماند، و آن چه امانى است، خداوند آن را پيش فرا رسيدن مرگ می‌ستاند.  (تفسيرعياشى1:368)

آيه‌ی 98 و هو الّذي اَنشأكم مِن نَفس واحِدة فمُستَقرّ و مُستودَع  احمد بن محمّد گويد: امام رضا(ع) نزد بنی‌زريق ايستاد و با صداى بلند مرا فرا خواند، پاسخ كه دادم، فرمود: پيامبر خدا(ص) كه رحلت فرمود، مردم كوشيدند كه نور خدا را خاموش سازند، امّا خداوند نور خويش را با اميرالمؤمنين تداوم بخشيد. ابوالحسن(ع) كه درگذشت، ابن ابی‌حمزة و يارانش تلاش كردند كه نور خدا را فرو نشانند، امّا خدا خواست كه نورش همچنين بتابد.
اهل حق هرگاه كسى بدانان وارد شود خرسند می‌شوند و آن گاه كه فردى از ميان آنان برود نگران نيستند،
زيرا به امر خويش يقين دارند... امّا اهل باطل اگر كسى به آنان افزوده شود شادمان می‌شوند و هنگامى كه كسى از آنان بميرد بر فقدان او فرياد برمی‌آورند، چون در كار خود ترديد دارند... خداوند می‌فرمايد:
فمستقرّ و مستَودَع امام صادق(ع) فرموده است: مستقرّ آن است كه ثبوت دارد و مستودع آن است كه امانتى است.
(تفسير عياشى1:372)

آيه‌ی 103 لا تُدركه الابصار و هو يُدرِك الابصار و هو اللّطيف الخَبير  فضل بن سهل ذوالرياستين از امام رضا(ع) پرسيد: جانم فدايت! ما را از اين اختلاف نظر مردم در باره‌ی رؤيت آگاه ساز كه برخى می‌گويند: خداوند می‌بيند
و بعضى می‌گويند: نمى‌بيند. امام فرمود: اين ابوعبّاس! هر كس خدا را به چيزى جز آن چه خود را بدان توصيف كرده، وصف كند، بر او دروغ بسته است. خداوند گفته است:  ... چشمها او را درنمی‌يابند و اوست كه ديدگان را درمی‌يابد و او لطيف آگاه است. اين ديدگان همين چشم‌ها نيست، ديده‌اى كه در نهان است و وهم ما را بدان راهى نيست و چگونگى آن به درك نمی‌گنجد.  (تفسير عياشى1:372)

آيه‌ی 103 لا تُدركه الابصار و هو يُدرِك الابصار و هو اللّطيف الخَبير  اشعث بن حاتم گويد: از امام رضا(ع) پيرامون توحيد پرسيدم، امام فرمود: آيا قرآن نخوانده‌اى؟ پاسخ دادم: چرا. فرمود: اين آيه را بخوان كه
چشمها او را درنمی‌يابند و اوست كه ديدگان را درمی‌يابد و او لطيف آگاه است.. من خواندم. پرسيد: ديدگان يعنى چه؟ گفتم: همين چشمان. فرمود: خير! مقصود (اوهام) است. يعنى وهم‌ها چگونگى او را درنمی‌يابند و او هر فهمى را درك می‌كند.  (المحاسن 239)

آيه‌ی 125 فَمَن يُرد اَن يَهدِيَه يَشرَح صَدرَهُ للاسلامِ و من يُرِد اَن يُضِلّهُ يَجعَل صَدرهُ ضيّقاً حرَجاً كانّما يصَّعَّدُ الى السمآء..  حمدان بن سليمان نيشابورى از امام رضا(ع) پيرامون اين آيه پرسيد كه می‌فرمايد:
. پس كسى را كه خدا بخواهد او را هدايت نمايد دلش را به پذيرش اسلام می‌گشايد و هر كه را بخواهد گمراه كند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند چنان كه گويى به‌زحمت در آسمان بالا می‌رود... امام فرمود: هر كس را كه خداوند بخواهد با ايمان آوردن، به بهشت و سراى كرامت آخرت رهنمون شود، او را سينه اى فراخ می‌دهد تا به فرمان خدا تسليم باشد و بدو اعتماد ورزد و به وعده‌ی پاداش الهى اطمينان كند. و هر كس را كه بخواهد به دليل كفر ورزيدن و نافرمانى در دنيا، او را از بهشت خويش دور سازد، سينه اش را سخت تنگ می‌كند به گونه اى كه حتّى در كفر خود ترديد دارد و از باورهاى خويش نگران و سرگردان است، چندان كه گويا به آسمان فرا می‌شود... اين گونه است كه خداوند ناپاكى را در كسانى قرار می‌دهد كه ايمان نمی‌آورند.  (معانى الاخبار 145)

آيه‌ی 141 وَ آتوا حقّه يَومَ حصادِه و لاتُسرفوا  احمد بن محمّد چنين گويد كه اگر كسى با دو دست خود صدقه می‌داد، امام رضا(ع) آن را از نمونه‌هاى اسراف می‌شمرد و يك بار فرمود: اگر پدرم امام كاظم(ع) چنين صحنه‌اى را می‌ديد كه يكى از خدمتگزاران با دو دست خود صدقه می‌دهد، بانگ برمی‌داشت كه با يك دست و مشت‌مشت به او صدقه دهيد... و اگر خواستيد از خوشه‌ی گندم به او عطا كنيد، آن را خوشه‌خوشه بدهيد.  (تفسير عياشى:379)

آيه‌ی 141 وَ آتوا حقّه يَومَ حصادِه و لاتُسرفوا  حسن بن على گويد: از امام رضا(ع) درباره‌ی اين آيه پرسيدم كه
... و حقّ (بينوايان از) آن را در روز بهره‌بردارى از آن بدهيد! امام فرمود: يك مشت و دو مشت به كسى داده می‌شود
كه در آن جا حاضر باشد.  (تفسير عياشى1:377)

آيه‌ی 141 وَ آتوا حقّه يَومَ حصادِه و لاتُسرفوا  سعد بن سعد از امام رضا(ع) پرسيد كه اگر كسى محصول خود را برداشت می‌كرد و بينوايان در آن جا نبودند، چه كند؟ امام فرمود: وظيفه اى ندارد.  (تفسير على بن ابراهيم 206)

(قسمت دوم)

سوره‌ی آل عمران

آيه‌ی 18 شَهِدالله انّه لا اِلهَ اِلاّ هو و الملئكة و اُولُواالعِلمِ قائما بالقِسط  مرزبان قمی‌ از امام رضا(ع) در باره‌ی اين آيه پرسيد: خدا كه همواره به عدل قيام دارد، گواهى می‌دهد كه جز او معبودى نيست، و فرشتگان و دانشوران نيز همين شهادت را می‌دهند... فرمود: مقصود امام است. (تفسير عياشى1:166)

آيه‌ی 125 هذا يُمدِدكم ربّكم بخمسَة آلاف منَ المَلئكة مسوّمين  اسماعيل بن همّام گويد: امام رضا(ع) در باره‌ی واژه‌ی (مسوّمين) فرمود: منظور آن دستارها و عمامه‌هايى است كه پيامبر(ص) بر سر می‌گذاشت و دو سوى آن را روى سينه و پشت خود می‌انداخت. (تفسير عياشى1:196)

آيه‌ی 163 هُم درَجات عندَاللهِ  اسماعيل بن همّام گويد: امام رضا(ع) اين آيه را ياد كرد كه می‌فرمايد: ... ايشان را نزد خداوند درجاتى است... و فرمود: درجه، فاصله‌ی ميان زمين و آسمان است. (تفسير عياشى1:205)

آيه‌ی 200 يا ايّها الّذينَ آمَنُوا اصبِروا و صابِروا و رابِطوا  حسين بن خالد گويد: امام رضا(ع) اين سخن خداى متعال را كه می‌فرمايد: ... اى كسانى كه ايمان آورده ايد! صبر كنيد و ايستادگى ورزيد و مرزها را پاسدارى كنيد... چنين تفسير فرمود: در روز رستاخيز، منادى بانگ برمی‌دارد كه صابران كجايند؟ ... گروهى از مردم برمی‌خيزند. سپس فرياد می‌زند:  متصبّران كجايند؟ ... آن هنگام نيز گروهى ديگر می‌ايستند. حسين می‌ پرسد: فدايت شوم! اينان كيستند؟ فرمود: صابران كه بر انجام واجبات شكيبايى می‌كنند و متصبّران كه از گناهان می‌پرهيزند. (تفسير على بن ابراهيم118)

سوره‌ی نساء

آيه‌ی 31 اِن تَجتنِبوا كَبائرَ ما تُنهَون عنهُ نُكفّر عنكم سَيّئاتِكم..  عباس بن هلال گويد: امام رضا(ع) اين آيه را تفسير می‌كرد كه ...اگر از گناهان بزرگى كه از آنها نهى شده‌ايد دورى گزينيد، بدی‌هاى شما را از شما می‌زداييم و گناهان بزرگ را چنين برشمرد: بت‌پرستى، ميگسارى، آدم‌كشى، آزار دادن پدر و مادر، اتهام زدن به زنان پاكدامن، گريز از جنگ، و خوردن مال يتيم. ( تفسير عياشى1:238)

آيه‌ی 31 اِن تَجتنِبوا كَبائرَ ما تُنهَون عنهُ نُكفّر عنكم سَيّئاتِكم..  محمد بن فُضيل می‌گويد كه امام رضا(ع) در باره‌ی اين آيه فرمود: هر كس از گناهانى كه خدا بدانها وعده‌ی آتش داده است، بپرهيزد، اگر مؤمن باشد خدا بدی‌هاى او را از وى می‌زدايد. (ثواب الاعمال158)

آيه‌ی 33 و لِكُلٍ جَعلنا موالىَ ممّا ترَك الوالِدان و الاقرَبون و الَذين عقدَت اَيمانُكم..  حسن بن محبوب گويد: در نامه‌اى از امام رضا(ع) در باره‌ی اين آيه پرسيدم كه می‌فرمايد: و از آنچه پدر و مادر و خويشاوندان و كسانى كه شما با آنان پيمان بسته ايد، بر جاى گذاشته اند، براى هريك وارثانى قرار داديم. امام پاسخ داد: مقصود از آنان امامان هستند كه خداوند بر آنان از شما پيمان گرفته است. (تفسير عياشى1:240)

آيه‌ی 58 اِنّ اللهَ يَأمُرُكم اَن تُؤدّوا الاماناتِ اِلى اهلِها. محمد بن فُضيل گويد: امام رضا(ع) در باره‌ی اين آيه كه ... خدا به شما فرمان می‌دهد كه سپرده ها را به صاحبان آنها بازگردانيد.. فرمود: آنان، امامان از خاندان پيامبر هستند كه هر يك امامت را به امام پس از خود می‌سپارند و آن را به ديگران نمی‌دهند و از اهلش نيز دريغ نمی‌دارند. (تفسير عياشى1:240)

آيه‌ی 59 يا ايّها الذينَ آمنوُا َطيعُوا اللهَ و اَطيعوا الرّسولَ و اولي الامرِ منكُم.  ابان گويد: نزد امام رضا(ع) رفتم و پرسيدم: معنى اين آيه چيست كه می‌فرمايد: اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را نيز پيروى كنيد.. فرمود: منظور على بن ابی‌طالب است. آن گاه سكوت فرمود و چون سكوت وى به درازا كشيد، پرسيدم: پس از وى كيست؟ فرمود: حسن و مدّتى سكوت كرد. پرسيدم: پس از او چه كسى؟ فرمود:
حسين. گفتم: پس از او؟ فرمود: على بن الحسين و خاموش ماند... و به همين سان، پس از نام بردن هر امام سكوت می‌فرمود و من می‌پرسيدم، تا آن كه يكايك، همه‌ی امامان را نام برد. (تفسير عياشى1:251)

آيه‌ی 140 اَن اِذا سَمِعتم آيات الله يُكفر بها و يُستَهزَئ بها فلا تقعُدوا مَعَهم حتّى يخوضوا